Одговорот е понепријатен од оној што мнозина би го очекувале. Сончевиот систем го познаваме сè подобро, но не сме го пребарувале систематски како место каде би постоеле технопотписи, односно траги од технологија. Со децении, поголемиот дел од СЕТИ беше насочен кон ѕвездите. Слушавме радиосигнали, баравме теснопојасни фреквенциски емисии, размислувавме за ласери, атмосферски индустриски траги и големи структури околу други ѕвезди. Тоа има смисла. Галаксијата има стотици милијарди ѕвезди, а пребарувањето далечни сигнали нуди начин за пребарување на огромни простори со еден телескоп. Но, постои и друга, потивка можност. Доколку технолошките цивилизации некогаш испратиле сонди, намерно или случајно, ако некое меѓуѕвездено летало поминало низ нашето соседство или ако одамна се срушило на некое тело без активна геологија, трагата можеби не е радио сигнал. Таа би била објект. Крш. Изменет дел од површината. Невообичаен спектар. Артефакт којшто не зборува, не испраќа порака и не привлекува внимание, туку едноставно постои некаде во архивата на слики којашто не ја прегледал никој имајќи го тоа прашање на ум.

Затоа извештајот за техносигнатури на НАСА од 2018 година е важен документ. Создаден е по работилницата во Институтот за Месечеви и планетарни истражувања во Хјустон, одржана во периодот од 26 до 28 септември 2018 година, а неговата цел беше да се процени состојбата во истражувањето на технопотписи и можната улога на НАСА во оваа област. Уште во воведот, технопотписите се широко дефинирани, како знаци на технологија од кои може да се заклучи дека некаде постоел интелигентен технолошки вид. Ова не ги вклучува само класичните радиосигнали, туку и физичките структури, промени во животната средина и можните артефакти.

Во еден од најинтересните делови од извештајот директно се споменуваат „артефактите и натрапниците“ во Сончевиот систем. Авторите пишуваат дека нашето истражување на Сончевиот систем е сè уште нецелосно и дека затоа тој останува можен простор за барање на технопотписи. Во истиот дел се наведува дека хипотетичките сонди, доколку постојат, би можеле да останат во Сончевиот систем, да бидат гравитациски заробени, да завршат на површината на планети, месечини или астероиди и можеби да бидат идентификувани со анализа на орбити, бои, спектри, слики или радарски мерења.

Ова не е тврдење дека такви објекти се пронајдени. Тоа е нешто друго, попретпазливо и посериозно: признание дека прашањето не е само на предмет на популарната култура. Тоа може да се постави како проблем на истражување на податоците.

Зошто Месечината треба да биде првото место за сериозно пребарување

Ако барате траги што би можеле да преживеат многу долго време, Месечината самата се наметнува како почетна точка. Таа нема атмосфера што би донела дожд, ветер и ерозија каква што познаваме на Земјата. Нема океани, шуми, реки, ниту тектоника на плочи. Нејзината површина се менува, но бавно, воглавно преку удари на микрометеорити, зрачење, температурни циклуси и повремени поголеми удари.

Затоа трагите од човечка активност на Месечината не се само историски симболи. Тие се и експеримент за зачувување. Стапки, траги од роверот, слетани модули, отфрлена опрема и други траги од мисиите Аполо сè уште се таму. Орбитерот LRO (Lunar Reconnaissance Orbiter) ги фотографираше местата на слетување и покажа како малите, вештачки создадени траги можат да се препознаат на површината на Месечината, барем кога знаеме каде да ги бараме.

Затоа Пол Дејвис (Paul Davies) и Роберт Вагнер (Robert Wagner) од Универзитетот Аризона Стејт во 2013 година во списанието Acta Astronautica предложија дека постојните фотографии од Месечината треба да се искористат и за пребарување на можни нечовечки артефакти. Нивната логика не беше сензационалистичка. Ако СЕТИ има мала веројатност за успех, но позитивното откритие би имало огромно значење, тогаш пребарувањето може да се прошири таму каде трошоците се релативно мали. Архивите со слики од Месечината веќе постојат, а нивното пребарување не побарува нова мисија како прв чекор.

Таквото пребарување не би значело дека научниците очекуваат лунарен град, ѕидови или очигледни метални конструкции. Поверојатно целта би биле многу поскромна: аномалии што не се вклопуваат лесно во познатите геолошки облици, рамни или геометриски необични структури, траги од површински промени, светлосни својства коишто би можеле да укажуваат на вештачки материјали или предмети што се разликуваат од околниот терен.

Но, Месечината е голема, а високата резолуција не значи дека секоја фотографија е темелно испитана од секоја можна научна перспектива. Човечкото око лесно ги пропушта обрасците. Алгоритмите можат да пронајдат работи што човек не би ги барал, но можат да произведат и лажни траги. Ова е една од причините зошто машинското учење се споменува сè повеќе во неодамнешните предлози.

Снимено не значи пребарано

Една од најголемите заблуди во расправите на оваа тема е претпоставката дека фотографирано значи пребарано. Не е така. Марс со децении се фотографира од орбитата. Месечината е фотографирана мошне детално. Астероидите, кометите и џуџестите планети се сè подобро документирани. Сепак, овие набљудувања се направени за специфични цели: геологија, состав на површината, безбедност на идните мисии, топографија, траги од вода, климатското минато на Марс, карактеризација на малите тела.

Ако на снимката постои нешто кое не било предмет на истражување, постои реална можност дека останало незабележано. Ова не значи дека таму е скриен артефакт. Само значи дека архивата на податоци не е магичен доказ за отсуство.

Џејкоб Хак-Мисра (Jacob Haqq-Misra) и Рави Кумар Копарапу (Ravi Kumar Kopparapu) веќе го истакнаа токму овој проблем во нивниот труд за веројатноста за нечовечки артефакти во Сончевиот систем. Според нивната проценка, вонземската технологија теоретски би можела да постои во Сончевиот систем без наше знаење, не затоа што е скриена, туку затоа што просторот е огромен и пребарувањата досега беа ограничени. Тие предложија математичка рамка за проценка колку всушност можеме да бидеме сигурни дека нема такви објекти.

Ова е битна разлика. Науката не може да каже „нема ништо“ само затоа што не сме пронашле ништо. Може да каже: пребаравме одреден простор, со одредени инструменти, со одредена чувствителност, за одреден тип трагови, и не пронајдовме кандидат што го поминува тестот. Колку е поголем просторот, колку објектите се помали и колку што сигналите се помалку јасни, толку границата е послаба.

Извештајот на НАСА од 2018 година отворено го признава ова. Во делот за горните граници за технопотписи во Сончевиот систем, се наведува дека неодамнешните слики од Месечината и од Марс нудат можност за значително подобрување на овие граници, но дека ниту очигледните граници сè уште не се прецизно квантифицирани. Со други зборови, знаеме дека на Месечината и на Марс нема градови долги со километри, но тоа не е исто што и систематска потрага по помали, постари, закопани или тешко препознатливи артефакти.

Марс дополнително ги комплицира работите. За разлика од Месечината, Марс има атмосфера, прав, ветер, сезонски промени, свлечишта, мраз, хемиски процеси и мошне поактивна историја на површината. Сепак, орбитерот MRO (Mars Reconnaissance Orbiter) на НАСА и камерата HiRISE снимија делови од планетата со извонредни детали. HiRISE е доволно моќен за од орбита да ги фотографира роверите и елементите на системот за слетување, што покажува колку постојните податоци се корисни за препознавање на мали вештачки објекти кога имаме точни координати и јасна цел.

Проблемот е што за хипотетичкиот нечовечки артефакт, немаме ниту координати ниту облик што би го очекувале.

Парацелзус Ц и тенката линија помеѓу аномалијата и доказите

Секоја сериозна расправа на оваа тема мора да дојде до непријатен дел: аномалиите не се докази. Невообичаениот облик на фотографија од Месечината не е артефакт само затоа што изгледа необично. Површините на планетите и месечините се полни со измамнички сенки, ерозивни примероци, раседи, колапси, слоевити карпи, структури од удар и оптички илузии. Приказната за „лицето“ на Марс е најдобар потсетник за тоа колку брзо човечкиот мозок препознава познати форми таму каде што нив ги нема.

Кратерот Парацелзус Ц на другата страна на Месечината често се цитира во овој контекст, но тој пример бара голема претпазливост. Во трудот објавен во 2016 година во Journal of Space Exploration, Марк Џ. Карлото (Mark J. Carlotto), Франсис Риџ (Francis Ridge) и Ананда Сирисена (Ananda Sirisena) анализираат слики од Аполо 15 и LRO и тврдат дека две необични карактеристики во кратерот личат на ѕидови или вештачки структури. Според апстрактот на трудот, авторите предлагаат дека поголемата карактеристика можеби не е еден ѕид, туку два паралелни ѕида со тесен премин помеѓу нив.

Ваквите тврдења привлекуваат внимание, но ја немаат истата тежина како и потврдено геолошко или технолошко откритие. Пошироката планетарна научна заедница не го прифатила Парацелзус Ц како доказ за вештачка структура. Нема верификација од ровер, нема примероци, нема независна потврда дека станува збор за објект или структура. Најразумно е да се смести во категоријата кандидат за дополнителна геолошка верификација, а не во категоријата докази за вонземска технологија.

Интересно е што дури и извештајот на НАСА, кога збори за потрагата по можни артефакти, особено предупредува на историјата на некритично и ненаучно работење во тоа подрачје и истакнува дека на ваквите претраги мора да им се пристапи внимателно во начинот на којшто тие се истражуваат, врамуваат и објаснуваат.

Ова предупредување не е туку така. Тоа е централно. Ако сакаме оваа потрага да се сфати сериозно, таа мора да биде поригорозна од обичната планетарна геологија, а не послаба. Секој кандидат мора да ги преживее природните објаснувања, инструменталните грешки, сенки, аголот на снимање, компресијата на сликата, геолошкиот контекст и независната проверка. Само тогаш има смисла да зборуваме за нешто понеобично.

Меѓуѕвездените посетители не се доказ за технологија, но го менуваат начинот на кој размислуваме

Откритието на објектот 1I/Оумуамуа во 2017 година [види тука] беше значајно бидејќи за првпат беше потврдено дека меѓуѕвезден објект што поминал низ Сончевиот систем. Беше откриен од телескопот Pan-STARRS1 на 19 октомври 2017 година, откако веќе помина блиску до Сонцето. НАСА го опишува како првиот познат меѓуѕвезден објект што го посетил нашиот систем.

Оумуамуа не е доказ за вонземска технологија. Повеќето астрономски објаснувања бараа природни механизми за неговото необично движење и облик.

Ави Либ (Avi Loeb) и Шмјул Бјали (Shmuel Bialy) ја покренаа контроверзната можност дека дел од однесувањето може да се објасни со вештачко потекло, како на пример со мошне тенка структура врз којашто сончевото зрачење може да влијание доволно силно, но ова толкување не беше прифатено. [за ова пишувавме тука и тука]

Подоцнежните трудови понудија природни објаснувања, вклучувајќи ја и можноста дека забрзувањето е поврзано со ослободувањето на водород од мразот изменет од зрачењето.

Оумуамуа, сепак, ја промени рамката. Пред него, меѓуѕвездените посетители беа очекувани, но не и реално потврдени со набљудувања. По него, а потоа и по 2I/Борисов и 3I/ATLAS, стана јасно дека Сончевиот систем не е затворена кутија. Низ него повремено поминуваат тела формирани околу други ѕвезди. Ако природните објекти можат да талкаат меѓу ѕвездените системи, тогаш барем теоретски може да се расправа и за вештачки објекти, со многу построги критериуми за докази.

Затоа, извештајот на НАСА од 2018 година ги споменува „натрапниците“ како Оумуамуа како објекти од голем интерес за планетарната наука, но и како можни цели во потрагата по технопотписи, токму затоа што нивното проучување може „природно“ да ги следи веќе постојните студии за меѓуѕвездените астероиди и комети.

Тоа е разумна стратегија. Не секоја мисија треба да се лансира под знамето на потрагата по вонземјани. Доволно е што при истражувањето на меѓуѕвездени објекти, астероиди и комети, да се вклучат и прашања што би можеле да препознаат нешто вештачко: необична рефлексија, необичен спектар, геометрија што не може лесно да се објасни со природни процеси, повторувачко активно зрачење или движење што не одговара на познати сили.

Земјата е најинтересното, но и најлошото место за зачувување на траги

Најпровокативната реченица во извештајот на НАСА не се однесува ниту за Месечината ниту за меѓуѕвездените сонди. Во делот за артефактите се наведува дека, поради нецелосноста на геолошките, палеонтолошките и археолошките записи, дури и самата Земја теоретски би можела да содржи такви артефакти. Авторите веднаш додаваат дека оваа идеја честопати се меша со ненаучните претстави за посети од вонземјани и треба претпазливо да ѝ се пристапи.

Земјата е парадокс во оваа смисла. Таа е единствената планета за којашто знаеме дека развила технологија. Таа е и планета којашто најбрзо ги уништува трагите. Тектониката на плочите ја рециклира кората. Ерозијата ги разградува пејзажите. Океаните ги голтаат бреговите. Животот ја менува хемијата на почвата и атмосферата. Седиментите ги покриваат површините, карпите метаморфираат, континентите се поместуваат и се судираат. Трагата стара стотици милиони години на Земјата би морала да биде или исклучително отпорна или исклучително среќна за да преживее во облик којшто е препознатлив.

Затоа Пол Дејвис (Paul Davies) е повнимателен кога зборува за Земјата. Наместо слики од „срушени бродови“, поразумно е да се зборува за хемиски, нуклеарни, изотопски или биолошки аномалии. Во таков сценарио, трагата може да не е предмет, туку материјал што не се вклопува во природен контекст: необични радиоизотопи, производи од фисија, синтетички соединенија или геолошки примероци што упатуваат кон некогашна индустриска активност.

Гавин Шмит (Gavin Schmidt) и Адам Френк (Adam Frank) користат слична логика во трудот за таканаречената Силуранска хипотеза, којашто не тврди дека на Земјата постоела древна индустриска цивилизација, туку прашува дали воопшто би можеле да препознаеме таква во геолошкиот запис.

Во извештајот на НАСА се наведува дека трагите од хипотетички, долго исчезнат технолошки вид би можеле да се бараат преку палеоклиматски истражувања, изотопски маркери, анализа на користењето на земјиштето, трансурански елементи, производи од фисија или можни артефакти во геолошкиот запис.

Тоа е студена, бавна и непривлечна верзија на потрагата по „древни вонземјани“. Нема готов одговор, нема лесно препознатлива слика. Единственото прашање е дали необичниот геолошки или хемиски сигнал може да биде доволно силен, доволно специфичен и доволно тешко објаснив со природни процеси за да заслужи понатамошна проверка.

Може ли технолошкиот потпис да потекнува од самиот Сончев систем?

Уште една интересна идеја ја менува вообичаената претпоставка. Кога зборуваме за вонземски артефакти во Сончевиот систем, вообичаено мислиме на нешто што потекнува од друг ѕвезден систем. Но, Џејсон Рајт (Jason Wright) од Универзитетот Пен Стејт предлага поинаква рамка: што ако хипотетичкиот технопотпис, доколку кога и да е се пронајде, можеби потекнува од раната историја на самиот Сончев систем?

Рајт не тврди дека таков вид постоел. Тој ја разгледува можноста дека технолошкиот вид, ако еволуирал некогаш пред луѓето, можел да остави траги што преживеале до ден-денес. Во трудот објавен во International Journal of Astrobiology, тој пишува дека потрагата по артефакти во Сончевиот систем вообичаено се потпира на претпоставката дека тие потекнуваат однадвор, иако знаеме дека животот во Сончевиот систем навистина настанал од Земјата. Тој ги споменува раната Земја, некогаш повлажниот Марс и Венера како теоретски контексти за разгледување, со важна забелешка дека геолошките процеси на Земјата и Венера би можеле да ги избришат повеќето траги доколку биле стари со милијарди години.

Идејата е шпекулативна, но не е иста со популарната приказна за скриените цивилизации. Таа произлегува од астробиолошката логика. Во својата рана историја Марс имал многу поразлични услови од денешните. Венера можеби исто така имала многу поповолни периоди за присуство на вода на површината, иако денешната Венера е пеколно жешка и геолошки тешко место за зачувување на древните траги. Ако трагаме по живот во Сончевиот систем, тогаш прашањето „може ли технологијата да остави трага“ не е целосно надвор од научниот разговор. Само бара многу внимателен јазик.

Најверојатниот прв доказ за живот надвор од Земјата, ако наскоро го добиеме, веројатно нема да биде артефакт. Тоа ќе биде хемиска, микробиолошка или геолошка трага од едноставен живот, можеби во марсовските карпи или во океаните под ледените кори на месечините околу Јупитер и Сатурн. Интелигентната технологија е многу потесна и поретка можност. Но, ако се запрашаме каде нејзините траги би можеле да преживеат најдолго, тогаш повторно се враќаме на Месечината, подземната околина на Марс, астероидите, ледените тела од надворешниот Сончев систем и стабилните орбитални простори.

Астероиди, орбити и слаби сигнали од вештачки материјали

Артефактот не мора да лежи на површината од планета. Може да биде во орбитата. Би можел да биде мал, темен, оштетен или стар милиони години. Би можел да наликува на природен објект. Во таков случај не би се открил со „изглед на брод“, туку со мали отстапувања: спектар кој е премногу правилен, необична рефлексија, поларизација на светлината, движење што не одговара на позната динамика или материјал што не соодветствува со минералите од околината.

Еден понов труд објавен во Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 2026 покажува дека потрагата по артефакти во близина на Земјата може да се постави како технички проблем. Беатрис Виљароел (Beatriz Villarroel) и нејзините колеги опишуваат методи што вклучуваат пребарување на астрономските слики настанати пред Спутник, вселенски телескопи, анализа на рефлексните спектри на вселенскиот отпад и користење на Земјината сенка како филтер при потрагата по оптички светли објекти во блиската вселена. Авторите јасно ставаат до знаење дека е тешко да се разликува можен неантропоген објект од мноштвото сателити, вселенски летала и вселенски отпад што сега го загадуваат небото.

Ова е значајна промена во однос на претходните дискусии. Потрагата веќе не мора се замислува како чекање на порака од длабоката вселена. Може да биде потрага по аномални објекти во податоците што веќе ги собираме. Може да се користат стари фотографски плочи, современи метеоролошки истражувања на небото, каталози од астероиди, архиви на вселенски телескопи и алгоритми за откривање на краткотрајни минливи промени.

Слична логика може да се примени и на подалечните ѕвездени системи. Данкан Форган (Duncan Forgan) и Мартин Елвис (Martin Elvis) предлагаат дека вонземското рударење на астероиди би можело, барем теоретски, да остави траги во дисковите од остатоци околу другите ѕвезди. На пример, во еден таков диск би можеле да се појават необични разлики во хемискиот состав, промени во распределбата на големината на честичките или топлински сигнали што тешко се вклопуваат во очекуваното однесување на еден природен систем. Притоа авторите истакнуваат дека ниту еден знак поединечно не би бил доказ за интелигенција. Слични отстапувања можат да се појават и при природните процеси. Само комбинација од неколку необични и тешко објасниви сигнали би можела да го издвои системот како достоен за понатамошно истражување. Истата лекција важи и за Сончевиот систем. Една аномалија не е доказ. Збир од податоци, независна поверка и исклучување на познатите природни и човечки причинители се единствениот пат што води кон сериозен заклучок.

НВФ не е исто што и потрага за технопотписи

Разговорот за вонземски артефакти честопати веднаш ја покренува темата за НЛО, или денешниот термин НВФ (неидентификувани воздушни феномени). Ова е разбирливо, но научно опасно. НВФ случај може да биде необјаснет поради снимка со слаб квалитет, неисправни сензорски отчитувања, недостаток од податоци, атмосферски ефекти, балони, беспилотни летала, сателити, воздухоплови или воени системи. Необјаснето не значи вонземско.

Независниот тим за НВФ на НАСА во 2023 година објави извештај во кој се наведува дека во рецензирана научна литература нема заклучен доказ што би укажувал на вонземско потекло на НВФ. Акцентот на извештајот не беше ставен на сензационализмот, туку на квалитетот на податоците, подобрите методи на мерење и потребата стигмата околу известувањето за непознати феномени да се замени со посериозно собирање информации.

Ова е сосема различно од потрагата за технопотписи. Технопотписот мора да биде мерлив, репродуктивно проверлив и споредлив со природните објаснувања. Потрагата за артефакти на Месечината, Марс или меѓу астероидите не смее да зависи од впечатокот на сведокот или од некоја кратка нејасна снимка. Таа мора да зависи од податоците што другите истражувачи можат повторно да ги анализираат. Хак-Мисра (Haqq-Misra) со право предупредува дека стигмата може да ѝ наштети на науката. Ако секоја потрага за блиски технопотписи веднаш се стави во иста рамка со паранормалните тврдења, сериозните научници ќе имаат помал поттик да се бават со оваа тема. Ако пак секоја необична точка на сликата се прогласи за доказ за вонземјани, темата ќе го изгуби целиот кредибилитет. Помеѓу овие два лоши пристапа, постои потесен, но покорисен пат: потрагата да се третира како астрономија, планетарна наука, геологија, обработка на слики и статистика.

Најдобриот исход можеби не е наоѓање артефакт

Најверојатниот исход од систематската потрага по вонземски артефакти во Сончевиот систем би бил негативен. Алгоритмите би пронашле аномалии, потоа научниците би ги објаснувале како сенки, карпи, структури од удар, познати сателити, вселенски отпад, каталошки грешки или инструментални грешки. Многу од кандидатите би исчезнале уште при првата сериозна проверка.

Тоа не би било неуспех. Тоа би бил начин за подобро запознавање на Сончевиот систем. Потрагата за вештачки структури на Месечината би можела коинцидентно да открие нови геолошки облици, колабирани шуплини, интересни карпи или подобри површински мапи. Анализата на снимките од Марс би можела да ги подобри методите за откривање на опасни терени за идните мисии. Претрагата во вселенскиот простор околу Земјата би можела подобро да ги издвои природните објекти од човечкиот отпад и слабите оптички појави. Дури и без вонземјани, таквата работа има вредност.

Фримен Дајсон одамна формулираше добар критериум за СЕТИ: потрагата треба да се осмисли така што ќе даде интересни резултати дури и ако не се пронајде вонземска цивилизација. Извештајот на НАСА го наведува токму овој пристап како важен начин на размислување за технопотписите.

Ако еден ден се појави вистинскиот кандидат, нема да бидат доволни само еден труд, една слика или една изјава. Ќе треба тој да се сними повеќекратно, од повеќе агли, со различни инструменти. Ќе треба да се забележи спектарот, геометријата, контекстот, споредба со природните форми, проверка за можно човечко потекло и веројатно мисија за да се набљудува одблизу. За површински објект на Месечината или Марс, идеалната потврда би била ровер, а за објект во орбитата, комбинација од следење, спектроскопија и независни набљудувања. Дотогаш, прашањето „дали има вонземски артефакти во Сончевиот систем?“ останува без драматичен одговор. Најискрениот одговор е: немаме доказ дека тие постојат, но исто така немаме ниту доволно добро, систематско пребарување за убедливо да ги исклучиме сите облици на такви траги.

Во таа разлика се крие целата сериозна приказна. Не во тврдењето дека нешто е пронајдено. Не во претпоставката дека интелигенцијата стои зад секоја аномалија. Туку во фактот што Сончевиот систем е сè уште голем, архивите се сè уште недоволно искористени, а прашањето може да се постави без да се напушти научната дисциплина. Ако таму нема ништо, доброто пребарување ќе ни помогне тоа попрецизно да го искажеме. Ако таму има нешто необично, првата трага веројатно нема да изгледа како филмска сцена. Веројатно ќе биде слаба, двосмислена и закопана меѓу податоците што веќе сме ги снимиле, но сè уште не сме ги прочитале целосно.