Научната фантастика, жанр кој со децении често бил сместуван на периферијата на таканаречената сериозна литература, доби историско признание. Британскиот писател М. Џон Харисон (M. John Harrison), на 81-годишна возраст, ја освои Букеровата награда за романот „The End of Everything“ („Крајот на сè“), поставен во замислена, постапокалиптична иднина.

Наградата, вредна 50 000 фунти, му беше врачена на свечена церемонија во Лондон. Со ова Харисон го надмина досегашниот рекорд на Маргарет Атвуд, која имаше 79 години кога во 2019 година ја подели наградата за романот „The Testaments“.

Претставничката на Фондацијата Букер, Габи Вуд, оцени дека станува збор за историски момент. Иако и претходни добитници на наградата во своите дела користеле елементи на научната фантастика, Харисон е првиот лауреат кој доаѓа директно од светот на овој книжевен жанр.

Романот „The End of Everything“ ја носи приказната неколку децении во иднината, на јужниот брег на Англија, години по мистериозна катастрофа чии вистински причини остануваат неразјаснети. Главниот лик, Филип Тенант, заработува собирајќи необични предмети што морето ги исфрла на брегот на Ла Манш. Еден ден, меѓу нив пронаоѓа чуден желатинозен организам кој постојано ја менува формата, расте и набргу развива способност за говор. Но, ова суштество не е обичен морски пронајдок – почнува да им дава наредби на луѓето кои се грижат за него. Во приказната се вклучени и постарата тетка на Филип, Марни, со која тој се обидува да се снајде во новиот свет.

Светот што го опишува Харисон е вознемирувачки познат, но истовремено целосно изместен. Владата едвај функционира, општествените норми се распаднати, а законот и редот сè повеќе зависат од самопрогласени чувари на редот. Во дворовите може да се најдат урнати авиони, додека секојдневието продолжува со детски родендени и утринско кафе во приморските кафулиња. Луѓето се обидуваат да одржат привид на нормалност во свет во кој веќе ништо не функционира како порано.

Претседателката на жирито, Мери Берд, истакна дека одлуката била едногласна. Според неа, книгата истовремено ги превртува читателските очекувања, предизвикува насмевка и, неочекувано со оглед на темата, остава трага на оптимизам. Зад постапокалиптичната приказна се крие размислување за современото општество, политиката и неможноста рационално да се објасни светот што се менува.

Интересно е што инспирацијата за романот Харисон ја пронашол и во финансиската криза од 2008 година. Како што самиот објаснил, сакал да напише дело за неуспехот на општеството да ги разбере и објасни случувањата околу себе. Во тој контекст, постапокалиптичниот свет станува огледало на нашата сегашност, обележана со дезинформации, политички превирања и технолошки промени.

Харисон, кој својата прва приказна ја објавил во 1965 година, зад себе има шест децении книжевна кариера. Негови дела претходно освоиле неколку значајни признанија, меѓу кои наградата „Артур Кларк“ во 2007 година за романот „Nova Swing“ и наградата „Голдсмитс“ во 2020 година за „The Sunken Land Begins to Rise Again“.

Неговата победа има пошироко значење за статусот на научната фантастика во книжевноста. Харисон со години се залагал за надминување на границите меѓу жанровската и таканаречената висока литература, поставувајќи го прашањето зошто едно добро напишано дело на научната фантастика не би се сметало за книжевност од највисок ранг. Со Букеровата награда, неговото дело доби признание што одамна го заслужувало, а научната фантастика направи значаен чекор кон поширокото книжевно прифаќање.