Метанот во атмосферата го има во уште помала количина од CO2 – помалку од 2 делови на милион, но тој има огромно влијание поради начинот на кој се однесува:

• Супер-ќебе: Неговите молекули се уште подобри во вибрирањето и заробувањето на топлината отколку CO2

• На краток рок (првите 20 години откако ќе излезе во воздухот), тој е дури 80 пати помоќен од

• Краткотраен, но опасен: Добрата вест е што метанот се распаѓа во атмосферата за околу 10-12 години, додека може да остане таму со векови. Затоа, ако ги намалиме емисиите на метан, ефектот на ладење ќе се почувствува многу брзо.

Еве како се споредуваат овие два гаса:

Потенцијал за глобално затоплување (GWP). За да се измери моќта на стакленичките гасови, научниците го користат таканаречениот Потенцијал за глобално затоплување, каде CO2 има вредност 1.

Во рок од 20 години метанот е околу 80 до 85 пати помоќен од јагленородот

Во рок од 100 години метанот е околу 28 до 30 пати помоќен од јагленородот

Постојат неколку клучни разлики помеѓу двата стакленички гаса меѓу кои најбитни се животниот век во атмосферата и структура на молекулата. Имено, метанот е „краткотраен“ гас и се разградува за околу 10 до 12 години. Јаглеродниот диоксид, од друга страна, може да остане во атмосферата со стотици и илјадници години. Молекулата на метанот има четири водородни атоми врзани за еден јаглероден атом. Оваа хемиска структура му овозможува многу поефикасно да ги апсорбира и задржува инфрацрвените зраци (топлината) што се одбиваат од Земјата.

Поради неговата огромна моќ во краток рок, намалувањето на емисиите на метан (од депониите, сточарството и индустријата за фосилни горива) се смета за најбрзиот начин да се забави глобалното затоплување во следните неколку децении.

Главни извори на метан

Емисиите на метан (CH4) доаѓаат од два главни извори: активности на човекот (антропогени) и природни процеси.

• Сточарство (Ентерична ферментација): Ова е еден од најголемите извори. Животните како кравите и овците имаат специфичен дигестивен систем кој произведува метан при варење на храната, кој потоа се испушта во атмосферата.
• Индустрија за фосилни горива: При екстракција, транспорт и преработка на природен гас, нафта и јаглен, често доаѓа до неконтролирано протекување (невидливи пукнатини на гасоводите) или намерно согорување на вишокот гас.
• Депонии за отпад: Кога органскиот отпад (храна, хартија, растенија) се распаѓа на депониите во услови без кислород, бактериите создаваат огромни количини метан.
• Одгледување ориз: Ооризовите полиња се постојано поплавени со вода. Ова создава анаеробна (без кислород) средина идеална за бактерии кои произведуваат метан.
• Природни извори (Влажни подрачја): Мочуриштата се најголемиот природен извор на метан поради распаѓањето на органските материи под вода.

Како научниците ја пресметуваат моќта на метанот?

За да ја пресметаат моќта на еден гас, научниците го користат индексот Потенцијал за глобално затоплување (GWP). Оваа пресметка се заснова на два главни фактори:

1. Ефикасност на зрачење (Radiative Efficiency): Ова ја мери способноста на молекулата да апсорбира инфрацрвена енергија (топлина). Молекулата на метан (CH4) има тридимензионална структура која вибрира на повеќе начини и блокира специфични бранови должини на топлина кои CO2 ги пропушта.
2. Атмосферски животен век (Atmospheric Lifetime): Колку долго гасот останува во воздухот пред да се разложи или да биде апсорбиран.

Бидејќи различните гасови се однесуваат различно со текот на времето, научниците ја прават пресметката преку одреден временски хоризонт (најчесто 20 или 100 години) користејќи ја следнава логика: Научниците пресметуваат колку вкупно топлина ќе зароби 1 килограм метан во рок од 100 години во споредба со 1 килограм јаглероден диоксид. Бидејќи метанот силно ја загрева планетата во првите 10-12 години пред да се распадне, неговиот резултат на краток рок (20 години) е огромен (над 80 пати помоќен од CO2), додека на 100 години тој ефект се „разводнува“ на околу 28-30 пати помоќен.

Конкретни технологии кои денес се користат за откривање на невидливите протекувања на метан (како сателити и термички камери)

Бидејќи метанот е невидлив, безбоен гас и нема мирис, неговото откривање отсекогаш било огромен предизвик. Сепак, денес технологијата направи револуција во ова поле, овозможувајќи ни да ги „видиме“ невидливите протекувања. [1, 2, 3]

Во продолжение погледнете кои се најмодерните технологии за откривање на метан, како и начините на кои нашите секојдневни навики во исхраната можат да помогнат во намалувањето на овој гас.

Современи технологии за откривање на метан

Наместо да се потпираат само на рачни проверки на терен, научниците и владите денес користат напредни системи кои ја скенираат планетата од вселената и од воздух: [1, 2]

• Сателити со висока прецизност: Програми како системот MARS на Обединетите Нации и напредните сателити (како MethaneSAT и Tanager) користат спектрометри со кратки бранови инфрацрвени зраци (SWIR). Овие сензори го „фаќаат“ одблесокот на сонцето низ атмосферата и го препознаваат уникатниот хемиски отпечаток на метанот. Со ова се откриваат масивни протекувања од нафтени и гасни постројки ширум светот во реално време. [1, 2, 3, 4, 5, 6]
• Оптичко гасно снимање (OGI камери): Овие специјализирани термички камери користат инфрацрвени филтри. Кога се насочени кон гасовод или депонија, тие го прикажуваат метанот како црн или сив „чад“ на екранот, овозможувајќи им на инженерите веднаш да лоцираат точно која цевка или вентил попуштил.
• Дронови и авиони со ласерски сензори: За прецизно мапирање на депонии или фарми, се користат нисколетачки дронови опремени со ласери. Ласерскиот зрак се апсорбира кога ќе наиде на молекула на метан, веднаш пресметувајќи ја неговата точна концентрација во воздухот.

Како исхраната влијае на емисиите на метан?

Бидејќи сточарството (особено одгледувањето говеда и овци) е еден од најголемите вештачки извори на метан во светот, промените во секојдневната исхрана на луѓето имаат директно влијание врз атмосферата.

Еве како секој од нас може да помогне во намалувањето на емисиите:

• Намалување на конзумацијата на црвено месо: Говедата произведуваат метан како природен нуспроизвод на нивното варење (ентерична ферментација). Доколку луѓето почесто ги заменуваат јунешкото и јагнешкото месо со пилешко, риба или протеини од растително потекло (вкусни мешунки, леќа, наут), директно се намалува побарувачката за масовно одгледување на овие животни.
• Намалување на фрлањето храна: Ова е исклучително важна точка. Кога купуваме премногу храна која на крајот скапува во корпата за отпадоци, таа завршува на депониите. Таму, распаѓајќи се без кислород, таа се претвора во чист метан. Со планирање на оброците и замрзнување на остатоците, директно го намалуваме метанот од депониите.
• Поддршка за алтернативни млечни производи: Повременото користење на растителни млека (од овес, бадем или соја) наместо кравјо млеко придонесува кон намалување на притисокот врз млечната индустрија, која е голем емитер на гасови.

Глобалното намалување на метанот е трка со времето — додека сателитите ги лоцираат големите индустриски протекувања од вселената, нашите секојдневни избори во кујната помагаат да се намали притисокот од земјоделството. [1, 2]

Еве конкретни податоци за тоа колку метан се заштедува со само еден безмесен ден неделно, како и детален опис на начинот на кој филтрите и системите за собирање гас работат на депониите.

Заштеда на метан со еден безмесен ден во неделата

Префрлањето на растителна исхрана дури и само еден ден во неделата има забележлив колективен ефект врз намалувањето на емисиите од сточарството.

• Еден човек помалку за една година: Ако едно лице замени говедско месо со растителни алтернативи само во понеделник во текот на една цела година, тоа спречува емисија на стакленички гасови еквивалентна на околу 70 до 90 килограми CO₂-еквивалент (во кои е пресметан и разорниот краток ефект на метанот).
• Математика за цел град: Кога десет илјади луѓе би вовеле еден безмесен ден неделно, за една година тоа би значело намалување од околу 700 до 900 тони еквивалентни гасови, што е еднагодно на тргање од сообраќај на околу 150 до 200 автомобили годишно.
• Зошто е ефектот брз: Бидејќи животниот век на метанот во атмосферата е само околу 10 до 12 години, намалувањето на бројот на говеда или промената во нивната исхрана резултира со брзо опаѓање на концентрацијата на метан во воздухот, за разлика од јаглеродниот диоксид кој останува со векови.

Како функционираат филтрите и системите за собирање метан на депониите?

Депониите се огромни фабрики за метан, но современите инженерски решенија овозможуваат овој гас да се зароби и да се претвори во корисна енергија наместо да отиде во атмосферата.

• Мрежа од вертикални бунари: Инженерите дупчат длабоки вертикални цевки со дупчиња низ целото тело на депониите откако таа ќе се наполни со отпад. Овие цевки се поврзани со централен систем кој создава благо вшмукување (вакуум).
• Систем за покривање и геомембрани: За да не излегува гасот низ земјата на сите страни, депонијата се покрива со слоеви од специјални пластични фолии (геомембрани) и глина кои го запечатуваат отпадот од надворешниот воздух.
• Биофилтри (природно чистење): На местата каде што сепак има мала емисија на површината, се поставуваат биофилтри — слоеви од компост, прекриени со специфични бактерии (метанотрофи). Овие бактерии го користат метанот како храна и го претвораат во безопасен јаглероден диоксид и вода пред да излезе во атмосферата.
• Производство на електрична енергија: Собруваниот гас од депонијата се пречистува од влага и нечистотии, а потоа се користи како гориво за мотори или гасни турбини кои можат да произведат струја за илјадници домаќинства. Можете да погледнете како изгледаат вакви капацитети на страниците за Управување со отпад и биогас.

Специјални додатоци во сточната храната за намалување на емисиите метан што потекнува од добитокот

Додавањето специјални додатоци во храната на говедата денес се смета за една од најреволуционерните научни методи за директно намалување на глобалното затоплување. Наместо да се менува бројот на животни, се менува хемискиот процес во нивниот стомак. [1]

Еве како точно функционираат овие додатоци и како помагаат. Кравите се преживари и имаат огромен пред-желудник наречен румен. Кога тие јадат трева или сено, во руменот милијарди специфични микроорганизми (наречени метаногени) помагаат во ферментација на храната. Како нуспроизвод на ова варење, тие создаваат водород и јаглероден диоксид, кои потоа со помош на посебен ензим ги претвораат во метан. Овој гас кравата го испушта главно преку подригнување (а не преку гасови, како што често погрешно се мисли). [1, 2, 3, 4, 5, 6]

Научниците развија два исклучително ефикасни додатоци кои се мешаат во секојдневната храна на кравите во многу мали количини:

• Синтетичкиот додаток 3-NOP (комерцијално име Bovaer®). Како функционира? Ова е органско соединение кое во прашкаста форма се додава во храната (доволно е само една четвртина до една лажичка дневно по крава). [1, 2] . Bovaer® привремено го блокира токму оној ензим кај микроорганизмите кој е одговорен за спојување на водородот и јаглеродот во метан. [1, 2] Резултат – ги намалува емисиите на метан за околу 30% кај млечните крави и до 45% кај товните говеда. Одобрен е за употреба во над 65 земји во светот (вклучувајќи ги ЕУ, САД и Велика Британија). [1]

• Природни црвени морски алги (Asparagopsis taxiformis). Како функционира? Се работи за целосно природен додаток направен од сушени и сомелени специфични тропски црвени алги. [1, 2]. Овие алги во себе содржат супстанца наречена бромоформ. Бромоформот дејствува како моќен природен инхибитор кој целосно го запира процесот на создавање метан во стомакот на животното. [1, 2, 3]. Резултатите се фасцинантни. Се работи за уште помоќно решение – студиите покажуваат дека со додавање на минимална количина алги (помалку од 1% од вкупниот оброк), емисиите на метан кај кравите можат да се намалат за неверојатни 70% до преку 90%. [1, 2]

Дали додатоците се безбедни за млекото и месото?

Ова е најчестото прашање на потрошувачите. Официјалните здравствени агенции потврдуваат дека овие додатоци се целосно безбедни. Откако додатокот ќе го заврши своето дејство во пред-желудникот на кравата, тој веднаш природно се разградува во нејзиниот дигестивен систем на чисти хранливи материи (кои веќе се присутни во нејзиното тело). Додатокот не преминува во млекото ниту во месото, а здравјето и продуктивноста на самото животно остануваат непроменети. [1, 2, 3]

Иако технологијата е фасцинантна, најголемиот логистички проблем е како да им се дава овој додаток на кравите кои слободно пасат на ливадите (гразинг системи). Додатокот мора да се внесува секојдневно за да делува, па затоа засега е најлесно применлив на модерните фарми каде храната им се подготвува и дозира централно. [1, 2]