Клетките што изгледаат здрави, но се наоѓаат во непосредна близина на тумор, можат да откријат промени што не се видливи при обичен микроскопски преглед. Една од нив е губењето на Y-хромозомот, појава што би можела да помогне во подобро разбирање на развојот на ракот и во откривањето на раните промени во ткивата.
Човечките клетки вообичаено имаат 46 хромозоми, организирани во 23 пара. Кај луѓето со машки хромозоми за определување на полот, еден од нив е Y-хромозомот. Иако е релативно мал и содржи помалку гени од повеќето други хромозоми, неговото значење можеби е поголемо отколку што се претпоставуваше.
Научниците веќе знаат дека некои клетки кај мажите можат да го изгубат Y-хромозомот во текот на животот, особено со стареењето. Овој феномен, познат како мозаично губење на Y-хромозомот (mLOY), не ги зафаќа сите клетки, туку само одреден дел од нив. Претходните истражувања го поврзаа со различни заболувања и со неповолни исходи кај некои видови рак.
Новото истражување, објавено во JCI Insight во септември 2026 година, оди чекор понатаму: покажува дека губењето на Y-хромозомот може да остави препознатлива трага и во ткивото околу туморот, дури и кога клетките сè уште изгледаат нормално.
Истражувачкиот тим од Центарот за рак при Универзитетот во Аризона анализирал 1000 ткивни примероци од 405 лица, опфаќајќи 11 органи. Со помош на методот FISH, кој овозможува визуелно откривање на одредени хромозоми во клетките, научниците ја испитувале зачестеноста на губењето на Y-хромозомот во различни ткива.
Резултатите покажале постепен пораст на оваа појава: од ткивата кај лица без рак, преку навидум нормалните ткива во непосредна близина на тумор, до самото канцерогено ткиво. Особено изразено губење било забележано кај клетките на одредени видови карцином, меѓу кои и колоректалниот карцином.
Овој образец упатува на можноста дека промените во хромозомите се појавуваат како дел од поширок процес на нарушување на ткивото, а не само во клетките што веќе станале канцерогени.
Едно од можните објаснувања е таканареченото поле на канцеризација. Според овој концепт, ткивото околу туморот може да содржи клетки што сè уште не покажуваат очигледни знаци на рак, но веќе претрпеле молекуларни и генетски промени. Дел од нив потенцијално можат да бидат поврзани со процесите што го олеснуваат настанувањето и развојот на туморот.
Сепак, истражувањето не докажува дека губењето на Y-хромозомот само по себе предизвикува рак, ниту дека туморот директно ја пренесува оваа промена на соседните клетки. Забележаната поврзаност е важна научна трага, но механизмите зад неа допрва треба да се разјаснат.
Ако идните истражувања ги потврдат овие наоди, мозаичното губење на Y-хромозомот би можело да стане еден од биолошките показатели за рани промени во ткивата. Тоа би можело да придонесе кон развој на попрецизни методи за процена на ризикот и за подобро разбирање на процесите што претходат на појавата на тумор.
Но, засега, оваа промена не е самостоен дијагностички тест за рак. За практична клиничка примена ќе биде неопходно да се утврди колку сигурно може да го разликува ткивото што е во ризик од она што е здраво, како и дали навистина може да помогне во откривањето на болеста порано од постојните методи.