Дали е можно настан од глобално значење, кој се случил во самиот центар на Скопје и бил посетен од илјадници луѓе, целосно да исчезне од нашата колективна меморија? Во ерата на информациите, живееме со илузијата дека „сè е на интернет“. Но, кога ќе се обидеме да пронајдеме траги за нашата техничка и научна историја од пред само неколку децении, честопати се соочуваме со дигитален молк.

Токму ова го потврди неодамнешното истражување на порталот за наука и уметност „Арно.мк“. Поттикнати од една случајна архивска фотографија, започнавме истрага која разоткри неверојатен факт: во Скопје, во 1970 година, бил изложен оригиналниот команден модул на мисијата „Аполо 10“. Овој настан, иако спектакуларен за своето време, денес e непознат, изгубен во лавиринтите на недигитализираните архиви.

На плоштад Слобода, беше изложен вселенскиот брод Аполо од С.А.Д. © Архив на Град Скопје, Албум: 10, Година: 1970, ЛЕГЕНДИ: 10670–10672; 

Реконструкција на изгубениот настан

Базирано на детална анализа на документи од Град Скопје и макотрпно прелистување на печатената периодика („Вечер“ и „Нова Македонија“) од септември 1970 година, истражувањето ги состави коцките на мозаикот.

На 16 септември 1970 година, на плоштадот „Слобода“ во Скопје, бил поставен командниот модул со популарно име „Чарли Браун“ (официјално име CSM-106). Не станувало збор за макета, туку за вистинското летало кое во мај 1969 година, со астронаутите Томас Стафорд, Џон Јанг и Јуџин Сернан, ја реализирало „генералната проба“ за слетувањето на Месечината. Капсулата пристигнала во Скопје како дел од големата европска турнеја организирана од Смитсоновиот музеј и Американската информативна агенција (USIA).

Податоците до кои дојдовме говорат за еуфорија која денес тешко можеме да ја замислиме. Бројачите на изложбата регистрирале проток од околу 1000 посетители на час. Граѓаните имале ретка можност физички да го допрат јагленисаниот топлотен штит на капсулата – директен и драматичен доказ за пеколното враќање низ Земјината атмосфера при брзина од речиси 40 000 километри на час.

Хјустон, овде Скопје - Аполо 10 во главниот град на Македонија. Исечок од насловната страница на дневниот весник © Вечер од 17  септември 1970 година

Сепак, она што е фасцинантно е што, паралелно со воодушевувањето, и тогаш постоел скептицизам. Дел од посетителите не верувале дека пред нив стои вистинскиот вселенски брод. Денес, тој скептицизам е заменет со заборав - сè додека „граѓанската наука“ не стапи на сцена. По објавувањето на иницијалните наоди, се јавија бројни сведоци со свои приватни фотографии (како онаа од семејството Велевски), кои послужија како драгоцена секундарна верификација и од тоа произлезе уште еден текст за „Арно.мк“.

Аналогни спомени во дигитален мрак

Зошто е ова важно? Случајот со „Аполо 10“ е симптоматичен за поширок проблем: нашата техничка и културна историја е „заклучена“ во аналогни форми. Весниците гнијат во депоа, фото-албумите остануваат во приватни фиоки, а институционалните архиви често се недостапни за пошироката јавност.

Истражувањето покажа дека еден ваков капитален настан не можеше да биде пронајден преку „Гугл“. Тоа укажува на сериозен „дигитален јаз“. Додека светот ги дигитализира своите научни достигнувања и ги прави достапни за пребарување и машински читливи, кај нас постои ризик цели периоди на развој да исчезнат. Архивирањето не е само складирање стара хартија; тоа е процес на активна грижа за идентитетот. Без достапни податоци за минатото, не е можно да се гради издржана стратегија за иднината.

Хјустон, овде Скопје - Аполо 10 во главниот град на Македонија. Исечок од дневниот весник © Вечер од 17  септември 1970 година

Потреба од системска иницијатива

Ова откритие ја иницираше потребата за посериозен пристап кон зачувувањето на нашата меморија. „Арно.мк“ веќе работи на проекти за архивирање на различни аспекти од урбаната култура, но тоа е само капка во морето. Потребна е национална стратегија за дигитализација која ќе ги опфати не само уметничките, туку и техничките и научните достигнувања.

Улогата на медиумите во овој процес е клучна. Тие не се само известувачи, туку и чувари на записите. Во оваа мисија, значајна е поддршката што ја даваат етаблираните списанија како „Емитер“. Со својот 30-годишен континуитет и над 200 броеви, „Емитер“ веќе претставува институција сама за себе - жива архива на техничката култура во Македонија. Токму преку ваквите платформи, иницијативите за спас на колективната меморија добиваат на тежина и видливост.

Лекцијата од „Аполо 10“ е јасна: ако не си го чуваме своето, никој нема да ни го чува. Дигитализацијата и достапноста на архивите не се луксуз, туку неопходност за да не ни се случи повторно да заборавиме дека сме биле дел од светот и дека сме чекореле рамо до рамо со модерните текови.